|
Intervistë me Ismail Kadaren
Shkrimtari i njohur Ismail Kadare komenton zhvillimet politike
ne Shqipri, Kosov, rreth flamurit te Kosoves, gjuhes se unifikuar
shqipe, luftes ne Irak etj.
Zoti Kadare, gjat dhjetvjearit t fundit, shqiptart n Shqipri,
Kosov dhe Maqedoni kan prjetuar momente kthese n historin
e tyre. Cilat jan disa nga sfidat me t cilat prballet aktualisht
kombi shqiptar?
Ësht e vrtet q ky dhjetvjear ka patur nj dendsi ngjarjesh
t papara n kt shekull t bots shqiptare. S fundi, ngjarja m
e rndsishme e dhjetvjearit ka qen hapja e nj horizonti pr
ecjen e popullit shqiptar, t shqiptarve t Ballkanit, drejt
Evrops. Domethn u konkretizua, u duk m e qart dika q ishte
pak e mjegullt, dika q m tepr i ngjante nj aspirate, nj ndrre
se sa nj realiteti. Hyrja n Evrop ka qen ngjarja m madhore
bashk me fitimin e liris nga shqiptart e Kosovs. Prpara saj
ishte prmbysja e diktaturs n Shqipri. T gjitha kto jan ngjarje
t mdha, pra si konkluzion i natyrshm i tyre ka qen prgatitja
e Shqipris sot pr t ecur drejt Evrops. Pr t hyr n Evrop shqiptart
nuk sht ?shtja se do t fitojn gjra materiale, para ose do
t shpenzojn para. T dyja kto jan t ndrthurura. Rndsia kryesore
e hyrjes n Evrop sht sepse familja evropiane siguron ekzistencn
e mtejshme t popullit shqiptar. Pra sht nj kusht pr nj ekzistenc
normale t popullit shqiptar n kushtet e reja q jan krijuar
n botn e sotme. Shqipria t rifitoj Evropn e humbur. Pr her
t par shqiptart do t gjenden n familjen e tyre natyrale, sepse
deri tani kan qen si t thuash jetim n familje t huaja bizantine,
otomane ose familje sovjetike dhe t kesh nj prirje natyrale
t zhvillimit sht shum e rndsishme pr nj popull.
N Shqipri, nj nga ngjarjet e vitit t kaluar ka qen bashkpunimi
midis pozits dhe opozits. Po shpeshher, analistt politik kan
kaluar nga kritikat pr mosbashkpunim n kritikn pr bashkpunim.
A mendoni se vrtet sht kaluar nga skaji i mosbashkpunimit
n nj bashkpunim t plot pr gjithka, duke harruar nocionin e
opozits tepr t vlefshm pr zgjidhjen e problemeve t kombit?
Un nuk besoj se kjo marrveshje, kjo zbutje e lufts politike
n Shqipri sht shoqruar me nj dmtim t nocionit opozitar. N
Shqipri, opozita sht ende e fort. Opozita ka mendim t vrtet
opozitar dhe ajo q ndodhi ka qen vetm nj qortim i nj konflikti
t fryr artificialisht. Pra si t thuash u shmang nj nervozizm
i tepruar, i cili nuk po e linte t merrte frym popullin shqiptar,
u shmang nj temperatur e lart. Dhe kjo ulje e ksaj temperature
sht e domosdoshme pr zhvillimin normal t nj vendi dhe gjithsesi
un nuk shoh asnj rrezik q kjo ulje temperature sht e till,
sa q po e on Shqiprin n nj ngrirje, n nj ftohje t lufts politike,
n nj ftohje t pluralizmit dhe t fryms demokratike. Un nuk
mendoj kurrsesi. Ne prkundrazi, duhet t bjm analiza prse kjo
erdhi me vones, prse nuk erdhi m para. Dhe kto analiza jo
t shtyra nga ndjenja hakmarrjeje, por t shtyr nga ajo q t
na bhet msim dhe kjo anarki q ne kemi prjetuar, kjo dram e
vitit 1997 t mos prsriten m kurr n Shqipri.
Koht e fundit n debatet pr statusin e Kosovs sht ngritur
edhe ?shtja e flamurit. Presidenti Rugova ka hedhur iden se
me rastin e shpalljes s pavarsis s Kosovs do t ndryshonte
flamuri i saj. Pr mendimin tuaj, cilat mund t ishin efektet
afatgjate q mund t kishte kjo?
Un mendoj se ?shtja e shenjave t Kosovs, e asaj q quhet heraldik,
duhet par me gjakftohtsi pa u ngarkuar artificialisht me ndjenja
t teprta q ajo nuk i mban. ?sht normale q n kushtet e reja
politike, prderisa Kosova po ecn drejt pavarsis, drejt nj
uniteti t saj shtetror dhe politik, ajo mund t ket natyrisht
shenja shtetrore, shenja politike, heraldikn e saj, por kjo
krkes nuk duhet shoqruar me nj prapavij mendimi t keq. ?do
t thot prapavij e mendimit t keq? Prapavij e keqe e mendimit
n kt rast do t ishte kur n nj plan strategjik do t mendohej
q populli shqiptar t mos konceptohej si nj popull, por i ndar
n dy popuj. Ne e dim t gjith q kjo ka qen nj propagand e vjetr
serbe q ka ngulur kmb prej shum e shum vitesh pr t’i
paraqitur shqiptart e Kosovs jo si shqiptar, t pangjashm me
shqiptart e Shqipris, madje u kan ndrruar edhe emrin. Pra
kjo qen nj propagand e vjetr me nj qllim t keq dhe kjo kmbngulje
antishqiptare do ta quaja un, pr fat t keq sht prqafuar edhe
nga renegat shqiptar, sepse do mendim antishqiptar, historia
ka treguar gjithmon gjen renegatt e vet. N kt rast, shenjat
kombtare shqiptare jan parashtetrore, parapolitike dhe ato
nuk duhet t prjashtohen. Nuk kan pse t prjashtohen. Ndrkaq,
ato nuk mund t pengojn shenjat e reja shtetrore, nse gjendja
e re politike e Kosovs n marrdhniet e saj me Evropn, me botn
do ta krkojn. Nuk shoh ndonj gj t keqe, me prjashtim t ktij
prapamendimi, i cili ka qen prpara nj prapamendim i pabes.
Ai nuk duhet t ekzistoj n kt rast.
N 30 -vjetorin e Kongresit pr unifikimin e gjuhs shqipe pati
diskutime t ndryshme n lidhje me ?shtjen e standardizimit
t gjuhs shqipe. Ju e keni theksuar vazhdimisht se standardizimi
ka qen nj aspirat e vjetr e kulturs shqiptare pr t bashkuar
shqiptart. Si nj shkrues i madh i letrave shqipe, cili sht
mendimi juaj se ’rrug duhet t ndjek gjuha shqipe n rrjedhat
e saj t ardhshme?
Kjo lidhet me pyetjen e mparshme. N at fushat pr t br dy
Shqipri, dy popuj shqiptar dhe jo nj ka qen nj fushat e vjetr
kjo, pr ta quajtur gjuhn shqipe si dy gjuh shqipe dhe jo nj.
Kjo ka qen nj shpikje, do t thoja djallzore, e nxitur nga
padia disa her, e disa her nga djallzia, pikrisht pr t uar
atje q s’ka nj Shqipri, s’ka nj popull shqiptar,
por ka dy. Un po e them si specialist i letrave q gjuha shqipe
sht nj nga gjuht m t njsuara n Evrop. Nuk ka asgj t veant
gjuha shqipe q ta dalloj nga italishtja, anglishtja apo gjuht
e tjera t mdha t bots, prsa i prket ksaj gjje. Gjuha shqipe
nuk mund t zhvillohej, bashkimi i dialekteve t saj ose gjuha
e njsuar shqipe nuk mund t zhvillohej n kundrshtim me nj parim
t prbotshm. Dhe parimi i prbotshm sht i till q na tregon q
gjuht nuk krijohen nga bashkimi ose shkrirja e dialekteve,
por krijohen nga zgjedhja e nj dialekti. Madje gjuht krijohet
nga zgjedhja e nj t folure disa her mund t qlloj minoritare,
nga zgjedhja e gjuhs s nj qyteti, nj kryeqyteti, t nj fshati
ka qlluar, madje edhe t nj njeriu ka qlluar, pak a shum si
thuhet pr italishten q rolin kryesor e luajti nj shkrimtar
Dante Aligeri. Prandaj t gjitha kto gjra q flasin njerzit,
duke qen injorant t plot n kt gj, duke br spekulime politike
nga m t shmtuarat sht turp pr analistt tan q nuk bjn nj studim
t ftoht pr kt dhe t’ia shpjegojn popullit shqiptar q
t mos ket shqetsime t kota dhe t mos krijohet nervozizmi kot.
Un e pranoj dhe e kam shprehur se regjimi komunist ka dashur
t ket nj diskriminim pr t folurn veriore. Ky diskriminim lidhej
me mosdashurin e tij pr nj pjes t letrsis q u krijua n kto
zona t Shqipris, pr mosdashurin e tij, urrejtjen pr katolicizmin
shqiptar. ?sht nj tem e gjat kjo pr t folur, por kjo nuk mund
t luante rol n nj gjuh t zhvilluar si gjuha shqipe. Ajo ka
qen dhe mbetet nj nga gjuht m t zhvilluara t Evrops. Shikoni
Kongresin e Manastirit m 1908. Po t studiohet nga analistt
n mnyr gjakftoht, alfabeti shqiptar q u zgjodh sht gati i
prkryer dhe alfabeti shqiptar i ka t gjitha shenjat e prirjes
bashkuese t gjuhs. Po t shikoni fonemat me rradh, si jan zgjedhur.
Ju kujtoj se kryetar i komisionit t Manastirit pr Alfabetin
shqiptar ka qen Gjergj Fishta, pra nuk ka qen nj njeri nga
jugu, por ka qen nj shqiptar nga m t mdhenjt nga veriu, prandaj
e gjith kjo sht nj trysni artificiale q krijohet dhe un do
t thosha se sht mkat q gjuhtart ende nuk kan mundur ta sqarojn
prfundimisht popullin shqiptar pr t mos harxhuar energji pr
nj gj q sht kaq e qart si drita e diellit.
Shqipria e mbshteti menjher dhe pa rezerva luftn e komunitetit
ndrkombtar kundr terrorizmit. Megjithat pr shkak t paqndrueshmris
politike, disa organizata nn fasadn e veprimtarive bamirse
arritn t vendoseshin n Shqipri dhe t ushtrojn prej andej veprimtari
t tjera dhe n mbshtetje t grupeve terroriste. Cili sht komenti
juaj?
Un e kam shprehur mendimin tim q kur themi q Shqipria nuk
ka terren, nuk ka rrafsh pr zhvillimin e terrorizmit mendoj
se kemi nj kuptim pak idilik, japim nj pamje idilike t tablos.
Ne jemi nj vend q kemi rrezikun e krijimit t rrafshit t terrorizmit,
sepse terrorizm nuk sht vetm kur krcet bomba dhe avioni rrzohet
mbi ndonj gradael. Terrorizmi kryesor e ka bazn atje ku ai
mbin, atje ku ai lind. Dhe baza e terrorizmit disa her jan
shkollat, ku ai propagandohet, ku ai kultivohet. Mendoj se
n Shqipri sht e vrtet ajo q that ju se fondacione t huaja,
n Kosov, n Maqedoni kan dashur vitet e fundit, duke prfituar
nga demokracia, t importojn, t sjellin nj ideologji tjetr,
e cila presupozon integrizmin, radikalizmin e fes dhe shteti
shqiptar, politikant shqiptar, mendoj se kan qen shum shprfills
pr kt gj. Politikant shqiptar, n Kosov ndoshta kan qen paksa
m syelt, por n Shqipri dhe n Maqedoni, lidert shqiptar kan
qen shprfills pr kt gj. Nuk i kan dhn rndsi. Me t drejt jemi
mburrur pr tolerancn fetare, por harrojm q toleranca fetare
sa ’sht nj gj e mrekullueshme, sht nj gj e brisht, si
jan gjrat e mrekullueshme. Mund t thyhet shum leht. Ka vende
q kan patur toleranc fetare t jashtzakonshme dhe pas dhjet
vjetsh nuk u ka mbetur asnj gjurm. E prmend kt, sepse Shqipria
duke qen nj vend me tri fe, radikalizmi i njrs prej feve n
kt rast, mjafton pr t’i vn zjarrin ksaj ngrehine t tolerancs,
ktij tempulli q shqiptart kan mundur ta ruajn shekuj me radh.
Si e shikoni rolin e kulturs sot n raport me sfidat q kalojn
shqiptart?
Kultura ka gjithmon rol kryesor. Do ta ndihmoj gjithmon pranimin
e Shqipris n familjen evropiane. N kt rast, porta e par sht
imazhi i nj vendi, kultura, qytetrimi i tij, sepse nj qytetrim
nuk mund t kuptohet pa kultur dhe hyrja n Evrop nuk mund t
kuptohet pa qytetrimin evropian.
( Marr nga VOA )
|
